दशैँ शुरु भयो । त्यसपछि तिहार, छठलगायतका विभिन्न चाडपर्वले नेपाली समाजलाई उत्सवमय बनाउनेछन् । गाउँघर फर्किनेहरू, परिवारसँग भेटघाट गर्नेहरू, वर्षौँदेखि भेट नभएका आफन्तसँग सम्बन्ध नवीकरण गर्नेहरू र छिमेकी तथा इष्टमित्रसँग सुखदुःख साटासाट गर्नेहरूका लागि यी पर्व केवल पात्रोमा अंकित केही दिन मात्र होइनन् । यी त सम्बन्धको नवीकरण, आत्मीयताको पुनर्मिलन र सामूहिक जीवनको उत्सव पनि हुन् ।
तर यतिबेला एउटा प्रश्नमा घोत्लिन मन लाग्छ—के यी चाडपर्वलाई धर्मकै आँखाबाट मात्र हेर्नु उचित हुन्छ ? के चाडपर्वसँग जोडिएका सबै अभ्यास धार्मिक विश्वासबाट मात्र निर्देशित हुन्छन् ? अथवा तिनको धार्मिक पक्षभन्दा पर पनि कुनै सामाजिक, सांस्कृतिक र मानवीय अर्थ छ ?
मेरो विचारमा धर्म, संस्कृति र संस्कारबीचको अन्तर बुझ्न यी चाडपर्वलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सामाजिक सन्दर्भका रूपमा लिन सकिन्छ ।
धर्म, संस्कृति र संस्कारबीच सम्बन्ध अवश्य छ, तर सम्बन्ध हुनु र एउटै हुनु फरक कुरा हो ।
चाडपर्व – धार्मिक आस्थाभन्दा फराकिलो सामाजिक संसार
दशैँलाई नै हेरौं । यससँग विभिन्न धार्मिक मान्यता, देवीपूजा, टीका, जमरा र परम्परागत अनुष्ठान जोडिएका छन् । तर दशैँको सामाजिक जीवन यतिमै सीमित छैन । टाढाटाढा रहेका परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुनु, ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद लिनु, आफन्तसँग भेटघाट गर्नु, पारिवारिक सम्बन्धलाई पुनः आत्मीय बनाउनु र सामूहिक रूपमा खुसी साट्नु पनि यसका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन् ।
त्यस्तै, तिहारमा दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध अभिव्यक्त गर्ने परम्परासँगै घरआँगन सजाउने, देउसीभैलो खेल्ने, छिमेकीसँग भेटघाट गर्ने र सामुदायिक उल्लासमा सहभागी हुने अभ्यासहरू छन् । छठमा धार्मिक आस्था र उपासनाका साथै सामूहिक सहभागिता, सामुदायिक सहयोग, सार्वजनिक स्थलको व्यवस्थापन र समुदायबीचको सहकार्य पनि देख्न सकिन्छ ।
यी अनुभव सबै व्यक्तिका लागि समान हुँदैनन् । कसैका लागि धार्मिक आस्था प्रमुख हुन सक्छ, कसैका लागि पारिवारिक भेटघाट, त कसैका लागि सांस्कृतिक पहिचान र सामुदायिक सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन् ।
यसले के देखाउँछ भने चाडपर्वको अर्थ एउटै तहमा सीमित छैन । तिनमा धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, मनोवैज्ञानिक र भावनात्मक पक्षहरू एकअर्कासँग अन्तर्घुलित भएका हुन्छन् ।
कुनै व्यक्ति धार्मिक अनुष्ठानमा विश्वास नगर्न सक्छ, तर परिवारसँग भेटघाट गर्न, आफन्तसँग आत्मीयता साट्न र समुदायको सांस्कृतिक जीवनमा सहभागी हुन चाहन सक्छ । त्यस्तै, धार्मिक आस्था राख्ने व्यक्तिले पनि कुनै परम्पराको सामाजिक वा नैतिक पक्षमाथि प्रश्न उठाउन सक्छ । त्यसैले चाडपर्वको सामाजिक महत्त्व बुझ्न त्यसको धार्मिक पक्षलाई मात्र सम्पूर्ण सत्य ठान्नु पर्याप्त हुँदैन ।
धर्म र संस्कृति : कहाँ जोडिन्छन्, कहाँ छुट्टिन्छन्?
धर्मले मानिसलाई आस्था, विश्वास, आध्यात्मिकता र नैतिक जीवनसम्बन्धी मान्यता प्रदान गर्न सक्छ । संस्कृति भने समाजले ऐतिहासिक अनुभव, सामूहिक अभ्यास, भाषा, कला, परम्परा र सामाजिक सम्बन्धका माध्यमबाट विकास गरेको जीवनपद्धति हो ।
संस्कारले यी दुवैसँग सम्बन्ध राख्न सक्छ । कतिपय संस्कार धार्मिक विश्वासमा आधारित हुन्छन् भने कतिपय परिवार र समाजबाट सिकिएका व्यवहार, नैतिक मूल्य र सामाजिक अभ्याससँग सम्बन्धित हुन्छन् ।
दशैँ, तिहार र छठमा धार्मिक विश्वास तथा सांस्कृतिक अभ्यासबीचको सम्बन्ध स्पष्ट देख्न सकिन्छ। तर यी पर्वको सामाजिक अर्थ धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन । मानिसको आवतजावत, पारिवारिक भेटघाट, सामूहिक सहभागिता र सम्बन्धको निरन्तरताले तिनलाई फराकिलो सामाजिक अर्थ प्रदान गर्छ ।
यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने धर्मले संस्कृतिलाई प्रभावित पार्न सक्छ, तर संस्कृतिको सम्पूर्ण अस्तित्व धर्ममै निर्भर हुँदैन । संस्कृतिका कतिपय पक्ष धार्मिक विश्वासभन्दा बाहिर पनि विकसित हुन्छन् । एउटै चाडपर्वमा सहभागी मानिसको उद्देश्य, अनुभूति र विश्वाससमेत फरकफरक हुन सक्छ ।
हाम्रो बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक समाजमा यो भिन्नता झनै महत्त्वपूर्ण छ । एउटै पर्वलाई मानिसले फरक दृष्टिकोणबाट बुझ्न सक्छन्, र फरक धार्मिक आस्था भएका मानिसले पनि एकअर्काको सांस्कृतिक उत्सवमा सद्भावपूर्वक सहभागिता जनाउन सक्छन् ।
यसर्थ, संस्कृति कुनै एउटा धर्म वा सम्प्रदायको निजी सम्पत्ति होइन। यो समाजका मानिसले पुस्तौँदेखि निर्माण, अभ्यास र परिष्कार गर्दै आएको साझा जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण आयाम हो ।
चाडपर्वले जोड्ने सम्बन्ध र सामाजिक अन्तर्घुलन–
आधुनिक जीवनशैलीले मानिसलाई व्यस्त बनाएको छ । रोजगारी, अध्ययन, व्यवसाय र अवसरको खोजीमा परिवारका सदस्यहरू विभिन्न ठाउँमा पुगेका छन् । एउटै घरका सदस्यसमेत दैनिक जीवनमा एकअर्कासँग पर्याप्त समय बिताउन नसक्ने अवस्था छ ।
यस्तो परिस्थितिमा चाडपर्वले भेटघाटको अवसर सिर्जना गर्छन् । टाढा रहेका परिवारका सदस्य घर फर्किन्छन्, पुराना मित्रसँग भेट हुन्छ, आफन्तबीच संवाद पुनः सुरु हुन्छ र छिमेकीहरूबीच आत्मीयता अभिव्यक्त हुन्छ ।
कतिपय अवस्थामा लामो समयदेखि टुटेको सम्बन्ध जोड्ने, मनमुटाव कम गर्ने र आपसी सद्भाव बढाउने अवसरसमेत चाडपर्वले प्रदान गर्न सक्छन् । यहीँनेर चाडपर्वको सामाजिक महत्त्व बुझ्न सकिन्छ । मानिस केवल व्यक्तिगत अस्तित्व होइन; ऊ परिवार, समुदाय र समाजसँग सम्बन्धित प्राणी पनि हो । सम्बन्ध, आत्मीयता, सामूहिक स्मृति र सहकार्यले उसको सामाजिक जीवनलाई अर्थ दिन्छन् ।
तर यसो भन्दैमा सबै चाडपर्वले स्वतः सद्भाव र एकता नै बढाउँछन् भन्ने होइन । कतिपय अवस्थामा आर्थिक असमानता, सामाजिक दबाब, पारिवारिक तनाव र विभेदपूर्ण मान्यताले मानिसलाई चाडपर्वकै समयमा पनि अप्ठ्यारोमा पार्न सक्छन् ।
त्यसैले चाडपर्वको सकारात्मक सामाजिक भूमिकालाई जोगाउनु भनेको तिनलाई आलोचनाबाट मुक्त राख्नु होइन । बरु तिनलाई अझ समावेशी, सहज र मानवीय बनाउनु हो । परम्पराको आलोचना गर्नु र संस्कृति अस्वीकार गर्नु एउटै होइन समाजमा प्रचलित सबै परम्परा उत्तिकै उपयोगी वा न्यायपूर्ण हुँदैनन् । चाडपर्वका नाममा अनावश्यक प्रतिस्पर्धा, देखासिकी, ऋण लिएर खर्च गर्ने दबाब, खाद्यवस्तुको अपव्यय, पशुप्रति निर्दयता वा लैङ्गिक विभेदलाई निरन्तरता दिइन्छ भने त्यसको समीक्षा आवश्यक छ ।
धार्मिक आस्थाका नाममा प्रमाणविहीन दाबीलाई वैज्ञानिक सत्यका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ भने त्यसबारे प्रश्न गर्नुपर्छ । कुनै परम्पराले कसैको स्वतन्त्रता, स्वास्थ्य वा मानवीय गरिमामा प्रतिकूल असर पार्छ भने त्यसको सुधार गर्नुपर्छ । तर यी कमजोरी छन् भन्दैमा चाडपर्वको सम्पूर्ण सामाजिक महत्त्वलाई नै अस्वीकार गर्नु कति विवेकपूर्ण हुन्छ ?
कुनै पर्वमा अवैज्ञानिक वा विभेदपूर्ण अभ्यास हुन सक्छन्। त्यसैले ती अभ्यास सुधार्नुपर्छ । तर त्यसै पर्वले मानिसबीच आत्मीयता बढाएको छ, पारिवारिक सम्बन्ध नवीकरण गरेको छ वा समुदायलाई एकै ठाउँमा ल्याएको छ भने ती सकारात्मक पक्षलाई पनि पहिचान गर्नुपर्छ ।
परम्पराको आलोचना गर्नु र परम्परालाई सम्पूर्ण रूपमा निषेध गर्नु एउटै कुरा होइन। त्यसैगरी, संस्कृतिको संरक्षण गर्नु र त्यससँग जोडिएका हरेक अभ्यासलाई जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्नु पनि एउटै कुरा होइन । हामीले राम्रोलाई जोगाउन, गलतलाई सुधार्न, हानिकारकलाई त्याग्न र समयअनुकूल नयाँ अभ्यास थप्न सक्नुपर्छ। यही विवेकपूर्ण छनोटले संस्कृतिलाई जीवन्त राख्छ ।
परिवर्तनको नाममा सांस्कृतिक अहंकार किन?
यहाँ अर्को विचारणीय पक्ष पनि छ । परम्परागत मान्यता र अन्धविश्वासको आलोचना गर्नु आवश्यक छ । तर त्यसको आलोचना गर्ने नाममा आफ्नै वैचारिक मान्यतालाई अन्तिम सत्य ठान्नु पनि समस्यामुक्त दृष्टिकोण होइन । कसैले दशैँमा टीका लगाउँदैन, तिहारमा धार्मिक अनुष्ठान गर्दैन वा छठको उपासनामा विश्वास गर्दैन भने त्यो उसको व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको विषय हो ।
त्यसैगरी, कसैले आफ्नो आस्था र सांस्कृतिक परम्पराअनुसार पर्व मनाउँछ भने त्यसको पनि सम्मान गरिनुपर्छ—जबसम्म त्यसले अरूको अधिकार वा स्वतन्त्रतामा अनुचित हस्तक्षेप गर्दैन । आफूले नमान्ने अभ्यासलाई अरूले पनि मान्नु हुँदैन भन्ने आग्रह स्वतन्त्र चिन्तन होइन । त्यो त आफ्नै दृष्टिकोणलाई अरूमाथि थोपर्ने अर्को प्रकारको हठ हुन सक्छ ।
विज्ञानमा विश्वास गर्ने मानिसले प्रमाण, तर्क र परीक्षणलाई महत्त्व दिनुपर्छ। तर वैज्ञानिक चेतना राख्नुको अर्थ सबै सांस्कृतिक अभ्यासको भावनात्मक, ऐतिहासिक र सामाजिक महत्त्वलाई अस्वीकार गर्नु होइन । त्यस्तै, धार्मिक आस्था राख्ने मानिसले पनि आफ्नो विश्वाससँग सम्बन्धित सामाजिक अभ्यासमाथि प्रश्न उठाउन पाइँदैन भन्ने सोच राख्नु हुँदैन ।
आफ्नो आस्था राख्ने स्वतन्त्रता र अरूको आस्थामाथि प्रश्न गर्ने स्वतन्त्रता दुवै खुला समाजका महत्त्वपूर्ण आधार हुन् । विचारको परिपक्वता अरूलाई गलत ठहर गर्न सक्ने क्षमतामा मात्र होइन, फरक दृष्टिकोणको आधार बुझ्न र आफ्नै मान्यतामाथि समेत पुनर्विचार गर्न सक्ने क्षमतामा पनि निर्भर हुन्छ।
हामीले सन्ततिलाई के हस्तान्तरण गर्ने?
चाडपर्वको बहसलाई एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई के हस्तान्तरण गर्ने भन्ने प्रश्नसँग पनि जोडेर हेर्न सकिन्छ । के हामीले आफ्ना सन्ततिलाई पुराना विधि र परम्परा जस्ताको तस्तै दोहोर्याउन मात्र सिकाउने हो? कि ती परम्पराको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, सामाजिक महत्त्व र मानवीय मूल्य बुझ्न पनि प्रेरित गर्ने हो?
हामीले उनीहरूलाई दशैँ मनाउन सिकाउँदा परिवारसँगको आत्मीयता, ज्येष्ठप्रतिको सम्मान र सम्बन्धको महत्त्व बुझाउन सक्छौँ । तिहारका अवसरमा दिदीबहिनी तथा दाजुभाइबीचको स्नेहसँगै सबै मानिसप्रतिको सम्मान र सहअस्तित्वको मूल्य सिकाउन सक्छौँ । छठका अवसरमा सामूहिक सहभागिता, सहकार्य र सार्वजनिक सरसफाइजस्ता सकारात्मक अभ्यासलाई प्रोत्साहित गर्न सक्छौँ ।
तर सँगसँगै उनीहरूलाई अनावश्यक खर्च, विभेद, अन्धविश्वास र सामाजिक दबाबमाथि प्रश्न गर्न पनि सिकाउनुपर्छ । परम्पराको उत्तराधिकार केवल विधि र अनुष्ठानको हस्तान्तरण होइन; ती परम्पराको समीक्षा गर्न सक्ने विवेकको हस्तान्तरण पनि हो ।
हाम्रा सन्ततिले हाम्रो संस्कृतिका सकारात्मक पक्षलाई अझ समृद्ध बनाऊन्, अनुपयुक्त पक्षलाई सुधारून् र भविष्यका पुस्ताका लागि अझ न्यायपूर्ण तथा समावेशी सांस्कृतिक वातावरण निर्माण गरून्—सायद यही नै सांस्कृतिक निरन्तरताको सार्थक अर्थ हो ।
चाडपर्वलाई जोड्ने अवसर बनाऔँ, विभाजनको विषय होइन
दशैँ, तिहार, छठलगायतका चाडपर्व नजिकिँदै गर्दा हामीले तिनलाई धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सम्बन्धका विभिन्न आयामबाट बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।
यी पर्व कसैका लागि गहिरो धार्मिक विश्वासका विषय हुन्, कसैका लागि पारिवारिक पुनर्मिलनका अवसर, कसैका लागि सांस्कृतिक पहिचानका प्रतीक र कसैका लागि सामुदायिक सद्भावका उत्सव । यी अर्थ एकअर्कासँग जोडिन सक्छन्, तर सबैको अनुभव र दृष्टिकोण एउटै हुनुपर्छ भन्ने छैन ।
हामीले धर्मको सम्मान गरौँ, संस्कृतिको सकारात्मक पक्ष जोगाऔँ र असल संस्कारलाई जीवनमा उतारौँ । सँगसँगै, धर्मका नाममा हुने विभेद, संस्कृतिका नाममा निरन्तरता पाउने कुसंस्कार र परम्पराका नाममा थोपरिने अनावश्यक सामाजिक दबाबमाथि प्रश्न पनि उठाऔँ ।
न अन्धपरम्परावाद आवश्यक छ, न अन्धआधुनिकतावाद। आवश्यक छ—तर्क, विवेक, मानवीय संवेदना र सामाजिक न्यायमा आधारित सांस्कृतिक रूपान्तरण । आखिर चाडपर्वको सार केवल कुन विधि पूरा गरियो भन्नेमा मात्र छैन; त्यसले मानिसलाई मानिससँग कति नजिक ल्यायो, सम्बन्धमा कति आत्मीयता थप्यो र समाजलाई कति मानवीय बनायो भन्ने प्रश्नमा पनि छ ।
धर्मको नाममा विभाजन होइन, आस्थाको सम्मान गरौँ । संस्कृतिको नाममा जडता होइन, सकारात्मक परम्पराको संरक्षण गरौँ । परिवर्तनको नाममा अहंकार होइन, विवेकपूर्ण रूपान्तरण रोजौँ । हामीले चाडपर्वलाई केवल विगतको पुनरावृत्ति होइन, वर्तमानमा सम्बन्ध नवीकरण गर्ने र भविष्यका लागि अझ समावेशी समाज निर्माण गर्ने अवसरका रूपमा बुझ्न सक्यौँ भने तिनको सामाजिक महत्त्व अझ अर्थपूर्ण बन्नेछ ।
यसैले प्रश्न धर्म मान्ने कि नमान्ने भन्ने मात्र होइन । प्रश्न त यो पनि हो—हामीले आफ्ना चाडपर्व र सांस्कृतिक परम्परालाई कसरी बुझिरहेका छौँ? तिनमा रहेका सकारात्मक मानवीय मूल्यलाई कसरी जोगाइरहेका छौँ? र तिनलाई समयअनुकूल, न्यायपूर्ण तथा समावेशी बनाउन कति तयार छौँ?
यी प्रश्नमाथि खुला, तर्कपूर्ण र सम्मानजनक विमर्श गरौँ। किनकि संस्कृति जीवित रहन त्यसलाई प्रश्नरहित बनाउनु पर्दैन; त्यसको अर्थ बुझ्ने, राम्रा पक्ष जोगाउने र आवश्यक सुधार गर्ने विवेक चाहिन्छ ।
